Ośrodek Badań nad Antykiem
Europy Południowo-Wschodniej
Uniwersytetu Warszawskiego
Aktualności
Skarb z Risan
Badania
Wykopaliska
Studia
doktoranckie
Publikacje
Historia
Struktura
Kontakt
Skarb z Risan
23.06.2011
Trwa proces konserwacji monet skarbu króla Ballaiosa. Bardzo dziękujemy za pomoc Ministerstwu Kultury Republiki Czarnogóry, Ružicy Ivanović , dyrektorowi Regionalnego Urzędu Konserwatorskiego Boki Kotorskiej oraz władzom Uniwersytetu Warszawskiego. Konserwacja została wydatnie przyspieszona dzięki przywiezieniu z Polski dodatkowego sprzętu. Konserwację prowadzi pracownia Regionalnego Urzędu Konserwatorskiego, którą kieruje starszy konserwator Borys Kustudić . Miło nam także poinformować, iż w pracach bierze udział studiująca w Polsce w Instytucie Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego studentka z Czarnogóry Aleksandra Miciunović .
Praca konserwatorów jest naprawdę tytaniczna. Każda moneta otrzymuje, zgodnie ze standardami, osobną kartotekę zawierającą zdjęcia (także stereoskopowe), szczegółowy opis stanu zachowania, typów korozji oraz opis działań konserwatorskich.
Prawie 9 miesięcy trwał powolny proces odsalania i przywracania monetom neutralności chemicznej, w tym proces zastopowania korozji aktywnej. Już w sposób ostateczny zostało bardzo dobrze zakonserwowanych paręset monet. Jeśli nie nastąpią nieprzewidziane trudności do końca roku, powinny się zakończyć prac nad całym skarbem.
Nie zatrzymało to jednak procesu opracowania naukowego znaleziska. W Polsce zakończono wstępny etap badań. Uzyskano już wyniki skalibrowanego datowania C 14 , przeprowadzono analizy stratygrafii i znalezisk pochodzących z warstw archeologicznych oraz wstępną analizę numizmatyczną - na podstawie danych zebranych przez numizmatyka, dr Renatę Ciołek, zaraz po odkryciu skarbu. Już w połowie lipca trafi do Polski pierwsza część dokumentacji konserwatorskiej. Kolejne będą przysyłane w miarę postępu prac.
Możliwe, że już w roku 2012 zostanie opublikowany pierwszy dwuczęściowy tom wykopalisk w Risan. Będzie on zawierał w pierwszej części informacje wstępne na temat stanowiska oraz monety pochodzące z wykopalisk 2001-2011 z wyłączeniem skarbu. Jego opracowanie numizmatyczne, archeologiczne oraz wnioski historyczne zajmą całą druga część.
Miło nam poinformować, że właśnie ukazała się książka dr Renaty Ciołek Emisje króla Ballaiosa. Początki mennictwa w Ilirii. Jakkolwiek nie dotyczy ona bezpośrednio skarbu monet tego króla, to jednak zawiera wiele nowych ustaleń na temat rodzajów emisji jego monet ich chronologii i numizmatyki iliryjskiej.
Z ostatniej chwili: Pierwsze publikacje dotyczące skarbu pojawią się niebawem w Novensia 21. Jednocześnie, konserwacja skarbu już została podjęta.
Według dotychczas obowiązującej hipotezy w II w. p.n.e. rozległymi obszarami Ilirii, ale także obszarami sięgającymi, aż po wyspę Issa, władał z Rhizon tajemniczy król Ballaios. Wybijał on monety ze swoim wizerunkiem na awersie oraz greckim napisem „król Ballaios”. Na rewersie widniała bogini opiekunka – Artemida. Już A. Evans, który prowadził w Rhizon wykopaliska – przed odkryciem Knossos - znalazł paręnaście monet tego króla i podejrzewał, że znajdowała się w tym miejscu mennica królewska. Samodzielne wybijanie monet przez królów iliryjskich w owym czasie było rzadkim zjawiskiem. W obiegu znajdowały się bowiem monety greckie i rzymskie.
Do czasu rozpoczęcia w 2000 roku przez Ośrodek Badań nad Antykiem Europy Południowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego wykopalisk archeologicznych w Risan znano jedynie parędziesiąt monet odkrytych m.in. w Aquileia, Adrii oraz inne których proweniencja była nieznana, a które wzbogaciły prywatne kolekcje.
Od początku wykopalisk polscy archeolodzy odkryli ok. 1000 monet Ballaiosa, z których większość emisji wcześniej nie była w ogóle znana numizmatykom.
W czasie obecnej kampanii w trakcie wykopalisk prowadzonych na obszarze domu hellenistycznego o rozbudowanym planie, pod podłogą jednego z pomieszczeń odkryto obszerne naczynie ceramiczne wypełnione monetami. Bardzo klarowny układ warstw archeologicznych pozwalał na stwierdzenie, że naczynie zostało przykryte rumowiskiem powstałym po pożarze. Materiał ceramiczny, w tym charakterystyczne fragmenty tzw. naczyń gnathia (produkowanych w południowej Italii w greckiej Egnati) pozwalał datować złożenie naczynia na III w.p.n.e. Oznacza to, że dotychczas obowiązująca hipoteza A. Evansa powinna ulec weryfikacji, a datowanie panowania Ballaiosa należy przesunąć na dużo wcześniejszy okres. Tak drastyczne zmiany siatki chronologicznej obecnie w archeologii już nie zdarzały się od długiego okresu. Z wcześniej przeprowadzonych badań C14 wynikało, że warstwę zniszczenia należy wiązać z pierwszą wojną iliryjską, powstała ona więc ok 229 r. p.n.e.
W bardzo obszernym dwuusznym dzbanie lokalnej produkcji sumie odkryto 4656 monet (stan badań na 17.06.2010). Dobry stan zachowania pozwala rozpoznać w nich w większości monety Ballaiosa. Przed konserwacją nie można ustalić czy wszystkie monety są wykonane z brązu czy też znajdują się wśród nich monety srebrne. Ze względu na lokalizacje można z całą pewnością stwierdzić, że dzban ukryto trochę przed lub w 229 r.p.n.e. co zarazem pozwala sprecyzować datowanie panowania Ballaiosa, które dotychczas było oparte jedynie o chronologie względną. Jest to największy z dotychczas odkrytych skarbów monet pochodzących z III w. p.n.e. i najprawdopodobniej największy odkryty w jednym naczyniu z okresu całego antyku.
Waga tego odkrycia polega miedzy innymi na tym, że naczynie zostało odkryte w jednoznacznym kontekście stratygraficznym. Dzięki obecności spalonych węgli drzewnych przy samym naczyniu, w warstwie leżącej poniżej oraz w warstwie leżach powyżej – czyli w podłodze pomieszczenia - będzie możliwe sprecyzowanie datowania C14 . Jego skalibrowane wyniki będą mogły być porównane z uzyskanymi już wcześniej rezultatami datowania radiowęglowego identycznych struktur stratygraficznych odsłoniętych w innych pomieszczeniach oraz skrzyżowane z datowaniami archeologicznymi. Badania były prowadzone dla porównania w dwóch niezależnych laboratoriach m.in. poznańskim laboratorium Radiowęglowym.
Dla numizmatyków skarb ma kardynalne znaczenie pozwala bowiem na prowadzenie badań na obszernym zwartym materiale i pewne wyróżnienie serii monet – badania te prowadzi dr Renata Ciołek.
Trudno przecenić także wartość historyczną tego odkrycia. Po opracowaniu wszystkich materiałów i analizie dokumentacji terenowej stanie się możliwe datowanie okresu panowania Ballaiosa, a zarazem usytuowanie go w historii Ilirii. Monety Ballaiosa staną się pewnym wyznacznikiem chronologicznym.
W dniu 7. lipca 2010 po komisyjnym przeliczeniu wszystkie monety ze skarbu zostały przekazane stronie zgodnie z protokołem stronie Czarnogórskiej, która zapewni konieczną konserwację i po jej zakończeniu udostępni skarb do celów naukowych.
Wstępne wyniki badań zostaną opublikowane w ciągu najbliższego roku o czym poinformujemy na naszej stronie w zakładce „Skarb monet z Risan”.
Zespół badawczy z Risan:
