Ośrodek Badań nad Antykiem
Europy Południowo-Wschodniej
Uniwersytetu Warszawskiego



    Aktualności

    Skarb z Risan

    Badania
    
  
  Wykopaliska
  
  
    Studia
  
  doktoranckie


  
  Publikacje
  
 
    Historia   
  

    Struktura

  
  
  
  Kontakt

  
  
    

 

 

 

 

 

 

 

 

 






 

 

 

 

 

 

 

 

Skarb z Risan

Zapewnie część z Państwa interesuje się losami „skarbu monet” Nadal jest on podawany konserwacji. Dotychczas zakończono konserwację i dokumentację około połowy monet. Proces ten przebiega tak powoli częściowo z powodów czysto technicznych. Olbrzymia liczba monet przekracza możliwości pracowni konserwatorskich. Każda z monet osobno musi być odsalana, a stężenie związków ustawicznie kontrolowane. Aby zwiększyć tempo konserwacji połowę numizmatów przekazano do pracowni konserwacji w Cetinje, w Głównym Urzędzie Konserwatorskim, gdzie zajmuje się nimi: Nikola Borovinić. W Kotorze, tak jak dotychczas, konserwację prowadzi Borys Kustudić, z pomocą Aleksandry Miciunović .

Przedłużające się prace konserwatorskie nie przerwały analiz naukowych – prowadzi je dr hab. R. Ciołek - które mogą być dokonywane na oczyszczonych i zadokumentowanych konserwatorsko monetach.

Zakładamy, że pod koniec przyszłego roku będzie możliwe rozpoczęcie pisania publikacji na temat skarbu.

Trwają także analizy archeologiczne. Każdy rok dostarcza nowych danych na temat datowania poszczególnych warstw w Risan. Pozwoli to – jak sadzimy – na bardzo dokładne sprecyzowanie chronologii. W tym procesie nie mniej ważna jest analiza kontekstów i zabytków, szczególnie ceramiki hellenistycznej. Między innymi w tym celu zawiązaliśmy umowę z Archeologicznym Instytutem Katalonii, którego naukowcy specjalizują się w ceramice hellenistycznej.

Obecny stan wiedzy, na temat Ballaiosa nie uwzględniający jeszcze wyników naszych badań przedstawimy niżej. Chcemy też w ten sposób uzmysłowić wszystkim „rewolucyjność” naszych odkryć

Według dotychczas obowiązującej hipotezy w II w. p.n.e. rozległymi obszarami Ilirii, ale także obszarami sięgającymi, aż po wyspę Issa, władał z Rhizon tajemniczy król Ballaios. Wybijał on monety ze swoim wizerunkiem na awersie oraz greckim napisem „król Ballaios”. Na rewersie widniała bogini opiekunka – Artemida. Już A. Evans, który prowadził w Rhizon wykopaliska – przed odkryciem Knossos - znalazł paręnaście monet tego króla i podejrzewał, że znajdowała się w tym miejscu mennica królewska. Samodzielne wybijanie monet przez królów iliryjskich w owym czasie było rzadkim zjawiskiem. W obiegu znajdowały się bowiem monety greckie i rzymskie.

Do czasu rozpoczęcia w 2001 roku przez Ośrodek Badań nad Antykiem Europy Południowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego wykopalisk archeologicznych w Risan znano jedynie parędziesiąt monet odkrytych m.in. w Aquileia, Adrii oraz inne których proweniencja była nieznana, a które wzbogaciły prywatne kolekcje.

Od początku wykopalisk polscy archeolodzy odkryli ok. 1000 monet Ballaiosa, z których większość emisji wcześniej nie była w ogóle znana numizmatykom.

W czasie obecnej kampanii w trakcie wykopalisk prowadzonych na obszarze domu hellenistycznego o rozbudowanym planie, pod podłogą jednego z pomieszczeń odkryto obszerne naczynie ceramiczne wypełnione monetami. Bardzo klarowny układ warstw archeologicznych pozwalał na stwierdzenie, że naczynie zostało przykryte rumowiskiem powstałym po pożarze. Materiał ceramiczny, w tym charakterystyczne fragmenty tzw. naczyń gnathia (produkowanych w południowej Italii w greckiej Egnati) pozwalał datować złożenie naczynia na III w.p.n.e. Oznacza to, że dotychczas obowiązująca hipoteza A. Evansa powinna ulec weryfikacji, a datowanie panowania Ballaiosa należy przesunąć na dużo wcześniejszy okres. Tak drastyczne zmiany siatki chronologicznej obecnie w archeologii już nie zdarzały się od długiego okresu. Z wcześniej przeprowadzonych badań C14 wynikało, że warstwę zniszczenia należy wiązać z pierwszą wojną iliryjską, powstała ona więc ok 229 r. p.n.e.

W bardzo obszernym dwuusznym dzbanie lokalnej produkcji sumie odkryto 4656 monet (stan badań na 17.06.2010). Dobry stan zachowania pozwala rozpoznać w nich w większości monety Ballaiosa. Przed konserwacją nie można ustalić czy wszystkie monety są wykonane z brązu czy też znajdują się wśród nich monety srebrne. Ze względu na lokalizacje można z całą pewnością stwierdzić, że dzban ukryto trochę przed lub w 229 r.p.n.e. co zarazem pozwala sprecyzować datowanie panowania Ballaiosa, które dotychczas było oparte jedynie o chronologie względną. Jest to największy z dotychczas odkrytych skarbów monet pochodzących z III w. p.n.e. i najprawdopodobniej największy odkryty w jednym naczyniu z okresu całego antyku.

Waga tego odkrycia polega miedzy innymi na tym, że naczynie zostało odkryte w jednoznacznym kontekście stratygraficznym. Dzięki obecności spalonych węgli drzewnych przy samym naczyniu, w warstwie leżącej poniżej oraz w warstwie leżach powyżej – czyli w podłodze pomieszczenia - będzie możliwe sprecyzowanie datowania C14 . Jego skalibrowane wyniki będą mogły być porównane z uzyskanymi już wcześniej rezultatami datowania radiowęglowego identycznych struktur stratygraficznych odsłoniętych w innych pomieszczeniach oraz skrzyżowane z datowaniami archeologicznymi. Badania były prowadzone dla porównania w dwóch niezależnych laboratoriach m.in. poznańskim laboratorium Radiowęglowym.

Dla numizmatyków skarb ma kardynalne znaczenie pozwala bowiem na prowadzenie badań na obszernym zwartym materiale i pewne wyróżnienie serii monet – badania te prowadzi dr hab. Renata Ciołek – zobacz: Emisje króla Ballaiosa. Początki mennictwa w Ilirii.

Trudno przecenić także wartość historyczną tego odkrycia. Po opracowaniu wszystkich materiałów i analizie dokumentacji terenowej stanie się możliwe datowanie okresu panowania Ballaiosa, a zarazem usytuowanie go w historii Ilirii. Monety Ballaiosa staną się pewnym wyznacznikiem chronologicznym.

Wstępne publikacje na temat skarbu znajdziecie Państwo w roczniku Novensia oraz wkrótce w Archeologii, gdzie będzie zamieszczone sprawozdanie z prac wykopalisk w Risan.

 

 

 

 

 


Zespół badawczy z Risan:

Prof. Piotr Dyczek
Tomasz Kowal 
Martin Lemke
Janusz Recław