Ośrodek Badań nad Antykiem
Europy Południowo-Wschodniej
Uniwersytetu Warszawskiego

 

    Aktualności

    Badania
    
  
  Wykopaliska
    Novae
     
Historia badań
      
Thermae
      Valetudinarium
      Osadnictwo późne
     Życie codzienne
     Novae 2009
     Novae 2010
     Novae 2012
     Novae 2013
     Novae 2014
     Novae 2015
     Novae 2016
     Novae 2017
     
Novae 2018

     Novae 2019

     Galeria zdjęć

  
  
    Studia
  
  doktoranckie


  
  Publikacje
  
 
    Historia   
  

    Struktura
  
  
  
  Kontakt

  
  
    

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 




Novae

Novae lezy nad Dunajem w pólnocnej Bulgarii w okolicy wspólczesnego miasta Svi š tov. Bylo ono w czasach rzymskich i bizantyjskich waznym centrum najpierw militarnym, a od IV w.n.e takze cywilnym prowincji Mezja Dolna.
Okreslajacy to miejsce toponim – Stâklen – pochodzacy od bulgarskiego slowa „szklo” nawiazuje do znajdowanych tu przed rozpoczeciem prac wykopaliskowych duzych ilosci fragmentów antycznych naczyn szklanych. Wspólczesnie obszar dawnego Novae jest okreslany jako Pametnicite – pomniki – które wzniesiono w poblizu antycznych ruin dla upamietnienia przeprawy wojsk rosyjskich w roku 1877, w czasie wojny rosyjsko-tureckiej. Polozenie Novae , w miejscu w którym Dunaj osiaga najbardziej wysuniety na poludnie punkt swojego biegu, na przeciw Równiny Rumunskiej, na przecieciu naddunajskiej drogi wiodacej do Bizancjum oraz szlaku przechodzacego przez przelecze balkanskie do Tracji, podkresla jego znaczenie militarne. Lezace na wysokiej skarpie naddunajskiej od zachodu i wschodu otoczone w przeszlosci bagnami powstalymi na tarasie zalewowym Dunaju moglo skutecznie opierac sie atakom wrogów.
Nie jest jasna geneza nazwy Novae . Istnieja na ten temat dwie hipotezy. Pierwsza nawiazuje do terminu lacinskiego – canabae Novae w przeciwienstwie do canabae veteres . Wedlug drugiej – bardziej prawdopodobnej – Novae to zlatynizowana forma trackiej nazwy rzeki Noes, plynacej na wschód od twierdzy. Wspomina o niej Herodot. Obecnie zwie sie ona Dermen Dere – Mlynówka - od starego mlynu wzniesionego na jej brzegu. Potwierdzeniem tej drugiej hipotezy moga byc znajdujace sie w okolicy Novae pozostalosci osadnictwa trackiego.

Novae bylo najpierw od polowy I.w.n.e. twierdza VIII legionu Augustowego, przeniesionego z Pannonii do Mezji po zakonczeniu kampanii w Brytanii w 45 roku n.e. Mimo, ze nie znaleziono dotychczas pozostalosci po obozie tego legionu, to jednak inskrypcja nagrobna corn ( icen ) tego legionu oraz szklana falera z przedstawieniem Druzusa Mlodszego datowana na lata 19-23, czyni to przypuszczenie wielce prawdopodobnym. Wybuch wojny domowej po smierci Nerona spowodowal przemieszczenie wielu jednostek wojskowych. VIII legion zostal przeniesiony do Galii. Jego miejsce w Novae prawdopodobnie w roku 69 zajal I legion Italski. Zostal on utworzony, jak podaje Swetoniusz, przez cesarza Nerona z Italików i mial stanowic trzon sil rzymskich w wyprawie do Wrót Kaspijskich w Srodkowej Azji.

...Planowal takze podróz do Caspiae portae. Zaciagnal juz nowy legion, sposród Italików: wszyscy rekruci wzrostu szesciu stóp ( 1,78 m.). Ów legion nazwal falanga Aleksandra Wielkiego...

 Po podziale prowincji w 86 r.n.e. na Mezje Górna i Dolna, Novae obok Durostorum i Noviodunum stalo sie waznym punktem militarnym w Moesia Inferior . Legion uczestniczyl w wielu wojnach i bitwach - zawsze dla niego zwycieskich - z których najwieksze to: wojny dackie Trajana i bliskowschodnie wyprawy wojenne Sewerów.
Poczatkowo – prawdopodobnie do konca I w. n.e. – twierdza byla wzniesiona z drewna i ziemi. Jedynymi budowlami kamiennymi byly principia i znacznych rozmiarów thermae legionis – lezace po zachodniej stronie via praetoria przy jej skrzyzowaniu z via sagularis. Za czasów Nerwy lub Trajana, co potwierdza inskrypcja budowlana, w zwiazku z przygotowaniami do wojny z Dakami twierdze przebudowano zastepujac konstrukcje drewniano-ziemne kamiennymi. W efekcie murem obronnym otoczono obszar o rozmiarach 372 na 485 m.
Novae jest wspomniane w 17 dokumentach antycznych od Klaudiusza Ptolemeusza (ok. 100-178 r.n.e) poprzez Notitia Dignitaum (IV/V w.n.e.) po Notitia Episcopatuum (IX/X w.n.e.). Prawdopodobnie zostalo przedstawione na kolumnie Trajana opiewajacej przewagi militarne tego cesarza nad Dakami. Odnajdujemy je równiez na jednej z najstarszych map Cesarstwa Rzymskiego; tzw. Tabula Peutingeriana.

W 250 r. Novae zaatakowali dowodzeni przez Kniwe, Goci, co tak opisuje Jordanes ( VI w.n.e.):

...Po smierci Ostrogoty Kniwa podzielil wojsko na dwie czesci i wyprawil niektóre oddzialy, aby spustoszyly Mezje. Wiedzial, ze ta prowincja z powodu zaniedban cesarzy jest pozbawiona obronców. Sam razem z siedemdziesiecioma tysiacami zolnierzy podazyl do Euscia, to jest do Novae...

Dotychczasowe badania archeologiczne nie pozwalaja jednak jeszcze na ustalenie rzeczywistej roli Novae w czasie inwazji barbarzynców na Balkany w latach 249-275. Obecnie wydaje sie pewne, ze zostal spustoszony obszar wokól twierdzy w tym sprofanowano nekropole. Wbrew wczesniejszym hipotezom, sama twierdza nie ulegla wtedy zniszczeniu. Reformy z poczatku IV w.n.e. prawdopodobnie spowodowaly redukcje liczebnosci legionu, co znajduje odzwierciedlenie w Notitia Dignitatum . Równiez badania archeologiczne dowodza, ze w tym czasie na obszarze dawnych budowli legionowych, np. valetudinarium powstaja pierwsze budowle cywilne. Teren dawnego scamnum zostaje podzielony na insulae , na których powstaje nowa siatka ulic, warsztaty rzemieslnicze – pracownia szklarska – oraz stopniowo dwie duze budowle cywilne, z których jedna w polowie IV w.n.e. uzyska forme villa urbana – tzw. Budowla z Portykami. Okres relatywnej prosperity konczy sie w Novae wraz z nowa inwazja Gotów na Balkany w latach 376-378. W 441 roku Novae przezywa kolejna inwazje, tym razem Hunów. Od tego czasu, jak dowodza inskrypcje znalezione w principia, Novae przestaje pelnic jakakolwiek role wojskowa. W latach 80-tych V w.n.e za rzadów Zenona po ataku Ostrogotów, ich dowódca Teodoryk, pózniejszy cesarz rzymski, ustanawia w Novae na krótko stolice swojego imperium. Kolejny okres swietnosci Novae przypada na czasy panowania cesarza Justyniana (527-565 r.n.e.). Miasto przebudowane i umocnione zwane jest “Rawenna wschodu”. Wazny port na Dunaju. W V i VI w.n.e. siedziba biskupstwa. Fort i baza dla armii bizantyjskiej w walkach toczonych w VII w.n.e.przeciw Awarom i Slowianom. Novae pojawia sie takze w dokumentach koscielnych z IX i X w.n.e , ale odzwierciedlaja one sytuacje z przeszlosci. Mimo tych historycznych zawirowan zycie w Novae trwa nadal. Na ruinach antycznych budowli powstaja ziemianki oraz skromne konstrukcje wykonane z suszonej cegly. Prawdopodobnie juz w okresie Pierwszego Królestwa Bulgarskiego Novae staje sie waznym punktem osadniczym. Dowodzi tego odkrycie relatywnie duzej nekropoli pochówków szkieletowych, w wyposazeniu których znajdowane sa charakterystyczne kolczyki datowane na koniec X w.n.e. Ranga osady wzrasta w okresie od XII do XIV – Drugie Królestwo Bulgarskie. Z warstw archeologicznych zwiazanych z tym okresem pochodzi znaczna ilosc sredniowiecznej ceramiki stolowej typu sgrafitto .
W czasie swej dlugiej historii Novae bylo odwiedzane przez najbardziej znanych cesarzy rzymskich: Trajana (98-117 r.n.e.) co potwierdzaja trzy olowiane plomby z napisem Imp ( eratoris ) Tr ( aiani ), Hadriana (117-`138 r.n.e.), Karakalle (198-217 r.n.e). Byc moze urodzil sie w nim cesarz Maksymin Trak (235-238).
Nowozytna historia Novae rozpoczyna sie wraz z wydaniem przez Luigi Fernando Marsili opisu swojej podrózy dyplomatycznej, dokonanej w roku 1691 – Description du Danube. Dzielo to zawiera wiele informacji dotyczacych antycznych stanowisk archeologicznych. Na dolaczonej do niego mapie zaznaczono miejsce Merlan. Jego lokalizacja budzila wiele naukowych dyskusji. Obecnie sadzimy, ze nalezy je utozsamiac z Novae . Tym bardziej, ze zostalo ono równiez umieszczone na mapach i ilustracjach zwiazanych z przeprawa wojsk rosyjskich przez Dunaj na wysokosci Novae, 14 (27) lipca roku 1877. Jeden z kronikarzy wojskowych wspomina nawet, ze zaraz za murami Novae widoczne byly ruiny teatru oraz prawdopobnie hippodromu. Novae pojawia sie takze w wielu opisach geograficznych powstalych na podstawie podrózy po Imperium Ottomanskim. Waznym zródlem jest równiez publikacja wydana w roku 1905 przez K.V. Škorpila, w której umieszczono plan ruin miasta. W okresie miedzywojennym S. Stefanov opublikowal prace o przebiegu wodociagów antycznych


 
 

Ośrodek Badań nad Antykiem Europy Południowo Wschodniej UW
Krakowskie Przedmieście 32
00-927 Warszawa
novae@uw.edu.pl